ul. Siennicka 40, 04-393 Warszawa
A+
A-

Zaburzenia jedzenia, jedzenie wybi├│rcze i inne problemy "kulinarne" w zarysie

Drzodzy Państwo,

Wielu rodzic├│w zastanawia si─Ö co zrobili nie tak, ┼╝e ich dziecko do pewnego okresu jedz─ůce praktycznie wszystko, nagle staje si─Ö niejadkiem lub jego menu jest bardzo jednostajne.
Odpowied┼║ na to pytanie nie jest oczywista, a procesy z tym zwi─ůzane s─ů procesami bardzo z┼éo┼╝onymi. Postaram si─Ö przybli┼╝y─ç wybrane zagadnienia, kt├│re wp┼éywaj─ů w znacznym stopniu na to zjawisko i spr├│buj─Ö wskaza─ç drog─Ö post─Öpowania.

W kolejnych cz─Ö┼Ťciach, cotygodniowo umieszczanych na naszej stronie internetowej, poruszane zostan─ů nast─Öpuj─ůce zagadnienia:

WSTR─śT

Wszyscy rodzice doskonale wiedz─ů ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç dzieci mniej wi─Öcej do drugiego (a czasami do trzeciego) roku ┼╝ycia nie ma ┼╝adnych zahamowa┼ä zwi─ůzanych z dotykaniem, w─ůchaniem czy pr├│bowaniem r├│┼╝norodnych rzeczy. Potrafi wk┼éada─ç do buzi i pr├│bowa─ç praktycznie wszystko co trafia im do r─ůczek lub jest w zasi─Ögu j─Özyka, nie odczuwaj─ůc przy tym odruchu wstr─Ötu.

Przeprowadzone przez Paula Rozina, psychologa z University of Pennsylvania, do┼Ťwiadczenie na dwulatkach wykaza┼éo ┼╝e dziecko w tym wieku nie ma problemu ze zjedzeniem mas┼éa orzechowego przypominaj─ůcego swoj─ů form─ů psie odchody, dodatkowo posiadaj─ůcym silny aromat dojrza┼éego francuskiego sera, jak r├│wnie┼╝ nie widzi nic wstr─Ötnego w zjadaniu konik├│w polnych.

Ta sytuacja zmienia si─Ö diametralnie w okolicach 2,5-3 r.┼╝., kiedy to emocja wstr─Ötu pojawia si─Ö z ogromna si┼é─ů.

Dlaczego tak si─Ö dzieje? Wydaje si─Ö ┼╝e wstr─Öt powsta┼é w wyniku naszej ewolucyjnej adaptacji, kt├│ra chroni nas przed zjedzeniem czego┼Ť, co mog┼éoby zagra┼╝a─ç zdrowiu. Steven Pinker w ksi─ů┼╝ce "Jak dzia┼éa umys┼é" pisze, ┼╝e o ile sam wstr─Öt jest gatunkowo wrodzony, to ju┼╝ w jakich obszarach naszego zachowania si─Ö pojawia i z jak─ů si┼é─ů, jest uwarunkowane kulturowo.

Dzieci ucz─ů si─Ö co nie jest trucizn─ů podczas wsp├│lnych posi┼ék├│w od swoich opiekun├│w. W ten spos├│b dzieci wpisuj─ů do swojego menu to, co pozwalaj─ů im zje┼Ť─ç rodzice, a kiedy s─ů ju┼╝ wystarczaj─ůco du┼╝e, by zaopatrywa─ç si─Ö same, unikaj─ů wszystkiego innego. Oczywi┼Ťcie proces ten jest z┼éo┼╝ony i bardzo indywidualny. Dodatkowo wp┼éyw na jego ostateczny kszta┼ét maj─ů r├│wnie┼╝ czynniki wychowawcze, opinie, l─Öki opiekun├│w jak r├│wnie┼╝ w┼éasne postrzeganie otaczaj─ůcego ┼Ťwiata. Przyk┼éadowo, tak powszechnie dzisiaj obecny strach dzieci przed muszkami, paj─ůkami itp. mo┼╝e stanowi─ç wystarczaj─ůcy pow├│d do odrzucania wszystkiego co nie ma jednolitej barwy i posiada ciemne kropki kojarzone z robaczkami (powszechnie tolerowany ros├│┼é i pomidorowa, kt├│re maj─ů jednolit─ů barw─Ö, a odrzucanie potraw z przyprawami).  R├│wnie┼╝ dyscyplina panuj─ůca w domu i radykalne pogl─ůdy rodzic├│w mog─ů przek┼éada─ç si─Ö na zwi─Ökszenie wra┼╝liwo┼Ťci na wstr─Öt. Pami─Ötajmy, ┼╝e wstr─Öt jest obecny tak┼╝e w obszarach moralnych i obyczajowych. Uczucie niesmaku i obrzydzenia, kt├│re odczuwamy wobec pewnych niemoralnych akt├│w nazwane zosta┼éo ÔÇ×wstr─Ötem socjomoralnymÔÇŁ. Fakt, ┼╝e mamy specjalnie wyselekcjonowan─ů ekspresj─Ö (min─Ö) podkre┼Ťla to jak wa┼╝ne w ewolucji by┼éo powstanie odruchu wstr─Ötu. Wyraz twarzy wyra┼╝aj─ůcy wstr─Öt jest rozpoznawalny w ka┼╝dej kulturze ┼Ťwiata.

Podsumowuj─ůc: Wstr─Öt jest odruchem niek┼éamanym, powstaj─ůcym ewolucyjnie z ogromnym wp┼éywem otoczenia. Rodzice, opiekunowie, rodze┼ästwo, ich eksponowane lub ukryte niech─Öci, fobie, maj─ů ogromny wp┼éyw na ostateczne ukszta┼étowanie si─Ö wstr─Ötu oraz jego kierunku i si┼éy. Wyst─ůpienie wstr─Ötu mo┼╝na rozpozna─ç po ekspresji twarzy (takiej jak odruch wymiotny). Pojawia si─Ö w okolicach trzeciego roku ┼╝ycia i jest nieudawan─ů niech─Öci─ů do spo┼╝ywania pewnych pokarm├│w. Proces jego powstawania jest bardzo nieuchwytny, poniewa┼╝ przez pierwsze dwa lata przebiega w ca┼ékowitym ukryciu. Zmuszenie dziecka do prze┼éamania wstr─Ötu poprzez nakazy lub odwo┼éywanie si─Ö przyk┼éadowo do zdrowia jest metod─ů nieskuteczn─ů. W┼éasny przyk┼éad, prawo wyboru, brak przymusu, stawianie w polu widzenia, obecno┼Ť─ç zapachu (stopniowanie), mo┼╝liwo┼Ť─ç dotkni─Öcia i od┼éo┼╝enia, mo┼╝liwo┼Ť─ç w┼éo┼╝enia do ust i wyplucia, w┼é─ůczenie do zabawy (z poszanowaniem zasad zwi─ůzanych z szacunkiem do jedzenia, np. u┼éo┼╝enie czego┼Ť, jakiego┼Ť wzoru na talerzu mamy), cierpliwo┼Ť─ç i konsekwencja z jednoczesn─ů pr├│b─ů poznania odczu─ç dziecka np. za ka┼╝dym razem prosimy dziecko ┼╝eby opisa┼éo co czuje dotykaj─ůc, pr├│buj─ůc ÔÇô te metody mog─ů pom├│c w ograniczeniu wstr─Ötu dziecka i by─ç skuteczn─ů drog─ů w stopniowym prze┼éamywaniu niech─Öci dziecka do pr├│bowania nowych rzeczy.
 

NIESMAK

Niesmak jest czym┼Ť innym ni┼╝ wstr─Öt. Opiera si─Ö na zmy┼Ťle smaku i odczuciach jego intensywno┼Ťci. Smaki odczuwamy dzi─Öki wyst─Öpowaniu tysi─Öcy receptor├│w w kubkach smakowych pokrywaj─ůcych j─Özyk i usta. Rozr├│┼╝niamy nast─Öpuj─ůce smaki:
 
1. s┼éodki ÔÇô w─Öglowodany, g┼é├│wnie cukry proste
2. s┼éony ÔÇô sole sodu i potasu (a dok┼éadnie kationy tych metali)
3. kwa┼Ťny ÔÇô kwasy organiczne i nieorganiczne
4. gorzki ÔÇô alkaloidy i wiele soli nieorganicznych
5. umami ÔÇô wykrywa obecno┼Ť─ç kwasu glutaminowego, sk┼éadnika wi─Ökszo┼Ťci bia┼éek
6. ostatnie badania wykazuj─ů r├│wnie┼╝, ┼╝e receptorowo rozpoznajemy r├│wnie┼╝ t┼éuszcz
 
Od dzieci┼ästwa najlepiej tolerowany i akceptowany jest oczywi┼Ťcie smak s┼éodki, a zdecydowanie najmniej gorzki.
S┼éodki smak jest r├│wnie┼╝ pierwszym smakiem jaki poznajemy. Przychodz─ůcy wraz z mlekiem matki kojarzy nam si─Ö od pierwszych chwil z poczuciem bezpiecze┼ästwa, blisko┼Ťci i zaspokojenia. Jest to smak uwielbiany przez nasz m├│zg i ewolucyjnie kojarzony z dawk─ů energii i nagrody. Jak wida─ç ÔÇ×s┼éodko┼Ť─çÔÇŁ jest od pierwszych chwil wspierana zar├│wno mentalnie jak i fizjologicznie.
Gorzki smak natomiast kojarzony jest z substancjami szkodz─ůcymi naszemu zdrowiu, truciznami i czujemy do niego wrodzon─ů awersj─Ö.

Oczywi┼Ťcie nasze posi┼éki sk┼éadaj─ů si─Ö z mieszaniny smak├│w, jednak o ich atrakcyjno┼Ťci zawsze decyduje ten, kt├│ry jest bardziej wyczuwalny. Np. grejpfrut pozbawiony gorzkiej bia┼éej sk├│rki b─Ödzie atrakcyjny ze wzgl─Ödu na zdecydowan─ů przewag─Ö s┼éodkiego smaku zawartego w mi─ů┼╝szu, jedzony razem z bia┼é─ů sk├│rk─ů dla wielu staje si─Ö niezjadliwy.
W jakim stopniu serwowane przez nas posi┼éki b─Öd─ů tolerowane przez nasze pociechy, zale┼╝y wi─Öc od przyzwyczaje┼ä i nawyk├│w smakowych jakie w nich zaszczepimy. W zwi─ůzku z tym bezpo┼Ťredni wp┼éyw na tolerancje smakowe maj─ů doznania p┼éyn─ůce od samego pocz─ůtku przygody kulinarnej dziecka. Ju┼╝ mleko matki zawiera sk┼éadowe smak├│w potraw, kt├│re sama zjad┼éa, a kolejne miesi─ůce dostarczaj─ů ogromnej eksplozji smakowej. Dla naszego male┼ästwa jest to bardzo trudny okres, wybijaj─ůcy go z przyzwyczaje┼ä i sta┼éo┼Ťci, kt├│re nasz organizm tak bardzo lubi. Okres pod─ů┼╝ania w nieznane stawiaj─ůcy na baczno┼Ť─ç nasze jeszcze prymitywne systemy ostrzegania.  
Wszyscy karmi─ůcy swoje male┼ästwa zauwa┼╝yli, ┼╝e odst─Öpstwo od normy i dodanie nowego smaku by┼éo natychmiast zauwa┼╝ane przez dziecko i demonstrowane. Za ka┼╝dym razem kiedy karmi─ůca matka pozwoli sobie na wi─Öksze odst─Öpstwa od codziennej diety dziecko wyczuwa r├│┼╝nic─Ö i co chwila odrywa si─Ö od jedzenia demonstruj─ůc swoj─ů min─ů niezadowolenie. Potrzeby energetyczne jednak s─ů tak silne, ┼╝e mimo tych niedogodno┼Ťci smakowych dziecko stara si─Ö je przezwyci─Ö┼╝y─ç i powraca do jedzenia. U dzieci starszych najcz─Ö┼Ťciej powy┼╝ej drugiego roku ┼╝ycia niesmak mo┼╝e wyst─Öpowa─ç wsp├│lnie z innymi czynnikami takimi jak np. bunt dwulatka i mo┼╝e sta─ç si─Ö pretekstem do pokazywania swojej odr─Öbno┼Ťci np. w postaci demonstracyjnego odstawiania jedzenia.
 
Tak jak wstr─Öt tak r├│wnie┼╝ niesmak ma swoje odzwierciedlenie w mimice twarzy i jeste┼Ťmy w stanie bez problemu go rozpozna─ç.  Pami─Ötajmy te┼╝ o tym, ┼╝e dzieci nie r├│┼╝nicuj─ů finezji smaku  i potrawy traktuj─ů zero-jedynkowo, dobre i niedobre.
W zwi─ůzku z powy┼╝szym nale┼╝y systematycznie rozszerza─ç palet─Ö smakow─ů dziecka, poniewa┼╝ jak wskazuj─ů badania, im wi─Öksza r├│┼╝norodno┼Ť─ç w dzieci┼ästwie,
tym wi─Öksza tolerancja w przysz┼éo┼Ťci, nawet je┼Ťli po drodze z jakiego┼Ť powodu wyst─ůpi
znaczne ograniczenie jadłospisu.
Nale┼╝y pami─Öta─ç o tym, ┼╝e najlepiej tolerujemy smaki znane, a wi─Öc zmiany, kt├│rych chcemy dokona─ç w jad┼éospisie dziecka musz─ů by─ç wprowadzane w subtelny spos├│b, systematycznie i w ma┼éych dawkach.
Takie post─Öpowanie doprowadzi do akceptacji nowych smak├│w w praktycznie
niezauwa┼╝ony spos├│b.  Pami─Ötajmy jednak aby raz na jaki┼Ť czas wraca─ç do wcze┼Ťniejszych produkt├│w w celu przypomnienia i utrwalenia tolerancji smakowej.

W tym miejscu nale┼╝y r├│wnie┼╝ wspomnie─ç o zmy┼Ťle w─Öchu, kt├│ry nierozerwalnie wi─ů┼╝e si─Ö
ze zmys┼éem smaku. Wiemy wszyscy, ┼╝e odci─Öcie dozna┼ä w─Öchowych lub ich zaburzenie zmienia diametralnie nasze odczucia smakowe. Dzieci ucz─ů si─Ö rozpoznawa─ç zapachy i je tolerowa─ç podobnie jak smaki. R├│wnie┼╝ i w tym przypadku d┼éugo ignoruj─ů ich z┼éo┼╝ono┼Ť─ç i upraszczaj─ů swoje odczucia p┼éyn─ůce z tego zmys┼éu do dw├│ch okre┼Ťle┼ä: pachn─ůce lub ┼Ťmierdz─ůce. Oczywi┼Ťcie kryteria oceny zapachu s─ů bardzo indywidualne i zale┼╝─ů od wielu z┼éo┼╝onych czynnik├│w, nale┼╝y wi─Öc pami─Öta─ç, ┼╝e to co nam ┼éadnie pachnie dzieciom ma prawo ┼Ťmierdzie─ç i nic na to nie poradz─ů.

Kolejne cz─Ö┼Ťci wkr├│tce.
Mariusz Antonowicz
Wszelkie prawa zastrze┼╝one 2022 / Deklaracja dost─Öpno┼Ťci / Polityka prywatno┼Ťci
UWAGA! 5 lutego 2022 roku (sobota)
sekretariat Poradni b─Ödzie nieczynny.

 
Ta strona u┼╝ywa COOKIES. Korzystaj─ůc z niej wyra┼╝asz zgod─Ö na wykorzystywanie cookies, zgodnie z ustawieniami Twojej przegl─ůdarki.   akceptuje  polityka prywatno┼Ťci